صفحه اصلي > مقالات / هلال اول ماه > بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438


3 خرداد 1396. نويسنده: nssri
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438
هر ساله با نزديك شدن به ماه مبارك رمضان مسئله رويت هلال ماه از اهميت ويژه اي نزد عموم برخوردار و سوالهایي كه در ذهن هر علاقمندي مطرح مي شود. در اين مقاله سعي داريم رويت هلال ماه را از نظر علمي شرح دهيم.
مقدمه
از نظر نجومی هر ماه قمری با حالتی شروع می شود که ماه نو )مقارنه ماه و خورشيد) نامیده می شود. در اين حالت، ماه بین خط واصل زمین و خورشید قرار دارد و سطح نورانی ماه دقیقاً در طرفی است که ما نمی‌توانیم آن را ببینیم. یک یا دو روز بعد، ماه به صورت هلال شامگاهي ديده مي شود، پس از چند روز به تربيع اول مي رسد كه در اين حالت ماه يك چهارم مدار خود را طي كرده است. ماه با پيمودن نصف مدار خود به وضعيتي مي رسد كه تمام سطح روشن آن مقابل زمين است كه به آن ماه كامل(بدر) مي گوييم. همين مراحل به طور معكوس تا ماه نو بعدي طي خواهد شد. به فاصله زماني بين دو ماه نو متوالي دوره تناوب هلالي گفته مي شود كه به طور ميانگين 53/29 روز است و طول متوسط يك ماه قمري مي باشد. از آنجا كه طول ماه در تقويم نمي تواند عدد غير صحيح باشد بنابراين هر ماه در تقويم قمري 29 يا 30 روز است.
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

فازهاي مختلف ماه
درتقويم هجري قمري قراردادي ماهها به طور متوالي 29 و 30 روز در نظر گرفته مي شود. اما این روش بیشتر برای بررسی های محاسباتی و تاریخی مورد استفاده قرار می گیرد. در تقويم هجري قمري مورد استفاده كشورهاي اسلامي بر اساس معيارها و ضوابطي 29 يا 30 روزه بودن ماه تعيين مي شود. مطابق حكم شرعي اگر هلال ماه در شامگاه 29 ام ماه رويت شود، آن ماه به پايان رسيده است و فردا، روز اول ماه بعد است ولي اگر هلال ماه در شامگاه روز 29 ام رويت نشد ماه 30 روزه مي باشد. آنچه در اينجا اهميت دارد، پيش بيني وضعيت رويت پذيري هلال ماه در روز 29 ام و رويت آن است.
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

تشكيل هلال ماه
گردش ماه موجب مي شود كه ناظر زميني آن را به حالتهاي مختلفي ببيند كه دليل آن تغيير زاويه خورشيد، ماه و زمين است. هنگامي كه ماه بين زمين و خورشيد قرار دارد هيچ بخشي از ماه براي ناظر زميني روشن نيست. با جابه جا شدن ماه در مدار خود رفته رفته هلال ماه تشكيل مي شود. حدود هفتاد سال پيش اخترشناسي فرانسوي به نام «آندره دانژون» نشان داد كه تا زماني كه جدايي زاويه بين ماه و خورشيد به 7 درجه نرسيده است، هلال ماه تشكيل نمي شود. او دليل اين حد را پستي و بلندي هاي لبه ماه دانست كه باعث مي شود سايه كوههاي ماه بخشهاي روشن آن را بپوشاند.
عوامل نجومي موثر در رويت هلال ماه
در نگاه اول واضح است كه هر چه مدت زمان گذشته از مقارنه (سن هلال ماه) بيشتر باشد، رويت آن آسان تر است. با افزايش سن هلال، ماه فرصت بيشتري دارد تا از خورشيد فاصله بگيرد و جدايي زاويه اي آن افزايش يابد و در نتيجه سطح درخشان(فاز) آن نيز بيشتر مي شود. اما اين تمام ماجرا نيست و عوامل مختلفي در رويت هلال ماه موثر خواهند بود كه به چند مورد آن اشاره مي شود:
ارتفاع هلال: یکی دیگر از اصطلاحات رایج در بحث هلال ماه میزان ارتفاع ماه از افق است. ارتفاع، زاویه‌ی بین افق و جسم مورد نظر است. ارتفاع هلال ماه یکی از مشخصه‌های تأثیر‌گذار در رؤیت هلال ماه است. هر چه ارتفاع هلال کمتر باشد، نور رسیده از آن از لایه‌های ضخیم‌تری از جوّ عبور می‌کند و درخشندگی آن کاهش می‌یابد. علاوه بر این حتماً توجه کرده‌اید که در نزدیکی افق گرد و غبار بیشتری وجود دارد که می‌تواند موجب محو شدن هلال ماه شود. بنابراین هر چه ارتفاع هلال بیشتر باشد، رویت آن آسان تر است.
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

مدت مكث : هلال هاي شامگاهي پس از غروب خورشيد، غروب مي كنند. فاصله زماني بين غروب خورشيد و غروب ماه را مدت مكث مي گويند. هر چه مدت مكث بيشتر باشد ماه مدت بيشتري در آسمان است و آسمان تاريك تر مي شود و امكان رويت فراهم مي شود. البته مدت مكث هلال هاي باريك كمتر از يك ساعت و در برخي از موارد كمتر از 40 دقيقه است. معمولاً چنين هلالهايي بلافاصله پس از غروب خورشيد قابل مشاهده نخواهند بود و رصدگر بايد دقايقي تحمل كند تا شرايط مناسب فراهم شود.
فاصله ماه از زمين : از آنحاييكه مدار ماه به دور زمين بيضي است، بنابراين مطابق قانون دوم كپلر سرعت گردش ماه به دور زمين ثابت نيست. اگر مقارنه زماني اتفاق بيافتد كه ماه در حوالي حضيض مدارش باشد، با سرعت بيشتري از خورشيد فاصله مي گيرد و جدايي آن سريع تر افزايش مي يابد. چنين هلالي در مقايسه با هلال ماه هم سن كه در اوج است به مراتب راحت تر رويت مي شود.
ركوردهاي رويت هلال ماه
در بسیاری از رشته‌های علمی و ورزشی، شکستن رکوردهای مختلف به یکی از عوامل ایجاد هیجان و همچنین پیشرفتِ آن رشته تبدیل شده است، جالب اینجاست که در مبحث رؤيت هلال ماه نیز رکوردهایی وجود دارد. وجود رکوردها علاوه بر بوجود آوردن حسّ رقابت سالم و ایجاد پیشرفت در آن، کارآیی مهمتری دارد و آن تأثیرگذاری در پیش‌بینی رؤیت پذیری و یا عدم رؤیت پذیری هلال ماه است.
رکوردهای هلال ماه به بحرانی ترین میزان مشخصه‌هاي تأثيرگذار هلال در لحظه‌ی رؤیت گفته می‌شود. يكي از روش‌هاي اوّليه بررسي رؤيت پذيري هلال ماه، مقايسه‌ی مشخصه‌هاي نجومي هلال با مقادير حدّي يا همان ركوردها است. اگر مشخصه‌هاي نجومي مؤثر در رؤيت هلال وضعيت بهتري از ركوردها داشته باشند، مي‌توان ادعا كرد كه در صورت تحقّق شرايط مناسب يك رصدگر با تجربه قادر به رؤيت آن خواهد بود.
در یک دسته بندی کلی رصدهاي هلال را به دو گروه رکوردهای رؤیت هلال با چشم مسلح و چشم غیر مسلح می توان تقسیم بندی نمود. ساده ترين مشخصه براي ركوردنويسي سن هلال(مدت زمان گذشته از مقارنه) است اما روش دیگر رکوردنویسی بر اساس جدایی زاویه‌ای ماه از خورشید است.
بهترين ركورد سن هلال با چشم غيرمسلح كه به تاييد رسيده متعلق به استفان جمز اومرا است كه موفق شد در تاريخ 24 مي 1990 هلال جواني با سن 15 ساعت و 32 دقيقه را از رصدخانه مونت ويلسون-آمريكا رويت نمايد. در 21 ژانويه 1996 «جيمز استم» از آريزونا توانست با تلسكوپ 8 اينچ خود هلالي با سن 12 ساعت و 7 دقيقه را رويت كند و ركورد جديدي را به جا گذارد.
در شامگاه 28 اَمرداد 1380 ، حجت الاسلام عليرضا موحدنژاد(عضو هيات علمي دانشگاه صنعتي شريف) موفق شد هلال ماه جمادي الثاني 1422 را با دوربين دوچشمي 150×40 رويت كند. در اين زمان سن هلال 12 ساعت و 15 دقيقه و جدايي زاويه اي آن از خورشيد 6/7 درجه بود. سن اين هلال بيش از ركورد جهاني بود ولي جدايي زاويه اي آن اندكي كمتر از هلالي بود كه «جيمز استم» مشاهده كرده بود. به اين ترتيب ركورد جهاني رويت هلال ماه از آن كشورمان شد.
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

در سال بعد مهندس محسن قاضي ميرسعيد هلال بسيار جوان رجب 1423 را با سن 11 ساعت و 40 دقيقه رويت و ركوردي را به نام خود ثبت كرد. در 9 اسفند 1384، آقاي محسن شريفي موفق شد با تلسكوپ 14 هلال صفر 1427 را با جدايي زاويه‌اي 3/7 درجه رويت كند و ركورد جديدي در اين زمينه به جا بگذارد.
معيارهاي رويت پذيري هلال ماه
همواره منجمان و تقويم نويسان براي پيش بيني وضعيت رويت پذيري هلال ماه از يك يا چند مشخصه نجومي استفاده کرده اند. قديمی ترين معيار رويت پذيری هلال ماه مربوط به بابليهاست.آنها اعتقاد داشتند که وقتي سن ماه بيش از 24 ساعت و مکث هلال ماه بيش از ۴۸ دقيقه باشد هلال قابل رويت است . هنديها نيز اعتقاد داشتند كه هلال ماه براي رويت شدن بايد مكثي بيش از 48 دقيقه داشته باشد. بعدها اين معيار وارد نجوم دوره اسلامی شد. منجمان مسلمان به اين نتيجه رسيدند که فقط توجه به يک عامل برای طرح ضابطه کافی نيست. آنها برای تعيين معيار رويت پذيری تلاش بسيار کردند که نتايج آن در زيج های ايـلخانی، بهادر خانی، سنجری ذکر شده است. معيارهاي دوره اسلامي حاصل كار رصدگران بسياري است كه در رصدخانه هاي آن دوران به فعاليت می پرداختند. جالب اينکه کارهای افرادی همچون «بتانی» پس از گذشت قرن ها مورد استفاده منجمان قرن بيستم قرار گرفته است.
در دوره جديد اولين معيار توسط « فادرينگهام» ارائه شد. معيار او بر اساس اختلاف سمت و ارتفاع هلال ماه در زمان غروب خورشيد پايه ريزی شده بود. داده های رصدی مورد استفاده وی ۷۶ رصد با چشم غير مسلح بود که بسياری از آنها توسط« اشميت» طی سالهای 1880-1859 در آتن-يونان انجام شده بود. فادرینگهم برای هر دسته از داده‌های رصدی، ارتفاع و اختلاف سمت را در زمان غروب خورشید محلی محاسبه کرد و به صورت منحنی بر روی نموداری خاص ترسیم نمود. منحنیِ رسم شده بیانگر خط متمایزگری بود که رصدهای موفق (نقاط بالای منحنی) و رصدهای ناموفق (نقاط پایین منحنی) را از هم تفکیک می‌کرد. در نموداری که وی رسم نموده است دو رصد موفق به چشم مي‌خورد كه با معيار وي تطابق ندارد. برای استفاده از این معیار، برای هر هلال ارتفاع و اختلاف سمت ماه را در زمان طلوع يا غروب خورشيد به دست آورده و مختصات آن را بر روی نمودار مشخص می‌کنیم. اگر مختصات آن در بالای منحنی قرار گیرد هلال قابل رؤیت است و چنانچه نقطه‌ی مورد نظر در پایین منحنی قرار گیرد هلال غیرقابل رؤیت پیش‌بینی می‌شود. با دقّت بر منحنی متوجه می‌شویم که هر چه اختلاف سمت افزایش یابد، میزان ارتفاع مورد نیاز برای رؤیت شدن هلال کاهش می‌یابد.
با توجه به اينکه رصدهای مورد استفاده « فادرينگهام» مربوط به يک مکان بود، اين معيار نيازمند اصلاح بود. در سال 1911 «ماندر» بار دیگر گزارشهای رصدی اشمیت را به همراه چند گزارش رصدی دیگر مورد بازبینی قرار داد و منحنیِ دیگری را رسم کرد. این منحنی کمی پایین‌تر از منحنی فادرینگهم قرار می‌گرفت.
در سال 1977 «بروين» مدل خود را بر اساس درخشندگی آسمان و درخشندگی هلال ماه مطرح کرد. در معيار وی از کميتهای ضخامت و ارتفاع هلال ماه برای پيش بينی رويت پذيری استفاده شده است. «محمد اليـاس» در سال ۱۹۸۴ معيار خود را با استفاده از ارتفاع و جدايی زاويه ای هلال در زمان غروب خورشيد ارائه داد.
در سال ۱۹۸۸ ، «محمد اليـاس» با جايگزين کردن اختلاف سمت به جای جدايی زاويه ای، معيار خود را تصحيح کرد. در سال ۱۹۹۷، « برنارد يالوپ» معيار خود را با استفاده از معيارهای « ماندر» و « فادرينگهام» ارائه داد. او برای ارائه معيار خود از ۲۹۵ رصد انجام شده طی سالهای ۱۸۵۹ تا ۱۹۹۶ بهره جست. در مدل یالوپ پارامتری به نام «q» تعریف و محاسبه می‌شود که بر اساس آن رؤیت پذیری هلال پیش‌بینی می‌گردد. هر چند که معيار « يالوپ »جزييات بيشتری را در مورد احتمال رويت هلال ماه ارائه می دهد ولی به همان اندازه پيچيده است.
در سال ۲۰۰۰، دو نفر از محققين رصدخانه آفريقای جنوبی ارتفاع و اختلاف سمت ماه با خورشيد در زمان غروب خورشيد را مورد بررسی قرار دادند و با تعيين حداقل ارتفاع لازم برای رويت پذيری، معياری را به دست آوردند.
در سال 2006 میلادی محمد شوکت عوده، معیاری در زمینه‌ی رؤیت پذیری هلال ارائه نموده است. این معیار از نظر مبانی شباهت زیادی به معیار دکتر برنارد یالوپ دارد.
طي ده سال اخير ركوردهاي در زمينه رويت هلال ماه توسط رصدگران ايراني به دست آمده است كه با معيارهاي موجود تطابق ندارد و آنها را به چالش مي كشاند. از اين رو پژوهشگران ايراني در صدد تصحيح و يا ارائه معيارهاي پيش بيني رويت هلال ماه هستند.
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

گروه اعزامی از استان گیلان برای رویت هلال شوال 1428 ه.ق

اختلاف در شروع ماه در تقويم قمري
اختلاف در شروع ماه در تقويم قمري كشورهاي مختلف از سه مقوله نجومي، خطاي انساني و فقهي قابل بررسي است. امروزه با وجود نرم افزارهاي نجومي مختلف محاسبه موقعيت و مشخصات ماه كار ساده اي است. به دليل اختلاف موقعيت جغرافيايي كشورها با يكديگر، در برخي موارد طبيعي است كه رويت و شروع ماه آنها متفاوت باشد. علاوه بر اين رويت هلال يك امر انساني است و با توجه به افراد و شرايط مختلف متغير است. تجربه نشان داده است بسياري از مردم از شکل هلال اطلاعي ندارند وگاه، ابر يا دود هواپيما را با هلال اشتباه مي گيرند. برخي از افراد غير متخصص که به استهلال مي پردازند، دچار توهم رويت مي شوند، يعني هلالي وجود ندارد ولي مغز تصور مي کند هلال را مي بيند. مطالعات نشان مي دهد كه 15درصد رصدگران عادل دچار توهم مي شوند اين توهم رويت مي تواند مشکلاتي را در آغاز ماه قمري به وجود آورد. در سالهاي گذشته در برخي موارد همين عامل در كشورهاي همسايه باعث اشتباه در شروع ماه شده است. خوشبختانه در كشورمان بهره گيري از نظر كارشناسان علمي توانسته است اين مشكل را حل نمايد.
اختلاف در معيار شروع ماه در كشورهاي اسلامي مهمترين عامل است. برخي معتقدند گواهي دو نفر مرد مسلمان عادل براي آغاز ماه قمري کافي است حتي اگر نظر آنها با محاسبات نجومي تطابق نداشته باشد(مانند عربستان)، برخي فقط رويت هلال را با چشم غير مسلح قبول دارند و برخي ديگر، استفاده از ابزار اپتيکي را بلامانع دانسته اند(مانند ايران) و ... .

معيار آغاز ماه قمري درکشورهاي مختلف
جمهوري اسلامي ايران: در كشور ما تقويم هجري قمري در كنار تقويم هجري خورشيدي معتبر دانسته شده و مناسك مذهبي به اين تقويم وابسته است. در حال حاضر مرجع رسمي استخراج تقويم در كشورمان، شوراي مركز تقويم موسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران است. اين شورا براي استخراج تقويم قمري از نظر فقهي مقام معظم رهبري بهره مي برد. از نظر مقام معظم رهبري، رويت هلال با چشم شرط است و استفاده از ابزار اپتيکي همانند دوربين دو چشمي و تلسکوپ مانعي ندارد. هم چنين اگر کارشناسان علم نجوم بر عدم رويت پذير بودن يک هلال توافق داشته باشند، نظر آنها کافي است. ستاد استهلال مقام معظم رهبري در ماههاي مختلف(بخصوص ماه مبارك رمضان و شوال) فعال بوده و گروه هاي رصدي مجهز را براي رويت اعزام مي كند. در سالهاي اخير، ايشان رويت هلال در روز را نيز پذيرفته اند كه اين مسئله موجب ايجاد حوزه جديدي در رويت هلال شده است. در واقع برخي از هلال ها، به دليل ارتفاع بسيار كم آنها در زمان غروب خورشيد رويت ناپذير هستند در حالي كه ممكن است همين هلال در روشنايي روز با استفاده از تلسكوپ قابل رويت باشد.
تقويم عربستان(ام القري): بسياري از مردم فكر مي كنند كه تقويم عربستان صحيح است و هميشه با رويت واقعي هلال ماه منطبق است و در بسياري از مواقع از آن براي اثبات يا رد شروع ماه قمري در كشور استفاده مي كنند. معيار شروع ماه در تقويم عربستان به اين صورت است كه بايد مقارنه ماه و خورشيد اتفاق افتاده باشد و در شهر مكّه، ماه پس از خورشيد غروب كند. در اين صورت فرداي آن روز اول ماه در تقويم ام القري خواهد بود. با بررسي وضعيت ياد شده در ماه هاي مختلف مشخص مي شود كه اين معيار در بسياري از موارد دليلي بر رويت پذير بودن هلال نمي تواند باشد (مراجع شود به ماهنامه آسمان شب، سال اول، شماره هفتم،صفحه 55). در ماههاي مهم(رمضان، شوال،ديحجه) گزارش هاي رويت هلال نيز بررسي و اول ماه اعلام مي شود. در اين كشور، شوراي عالي قضايي گزارش هاي رويت هلال را بررسي و براي شروع ماه اطلاعيه صادر مي كند. با اين وجود هم به دليل گزارشهاي غيرعلمي كه توسط افراد غير متخصص ارائه مي شود شواهدي وجود دارد كه اعلام اول ماه با هيچ معيارعلمي قابل توجيه نبوده است.
ساير كشورها
• در برخي كشورها ملاك بر اساس محاسبه است. به عنوان مثال در كشور مصر، معيار به اين صورت است كه مقارنه رخ داده باشد و هلال ماه حداقل 5 دقيقه پس از خورشيد غروب نمايد يا در كشورهاي مالزي، اندونزي و برونئي براي شروع ماه سه شرط محاسباتي بايد اتفاق بيافتد: سن هلال بيش از 8 ساعت، ارتفاع آن بيش از 2 درجه و جدايي زاويه اي آن از خورشيد بيش از 3 درجه. در كشور تركيه پس از توافق نامه كنفرانس «شيوه شروع ماههاي قمري» در سال 1978 دو شرط زير براي شروع ماه تعيين شد: ارتفاع هلال(در زمان غروب خورشيد) بيش از 5 درجه و جدايي آن بيش از 8 درجه. از محرم 1436(سال 2014م) شروع ماه در تقویم اسلامی ترکیه بر اساس این شرط که زمان مقارنه قبل از غروب خورشید در شهر آنکارا بوده و ضمنا ماه بعد از خورشید غروب کند گذاشته شد.
• برخي از كشورها بر اساس رويت هلال در كشور خودشان اعلام اول ماه مي كنند. كشورهايي مانند پاكستان، بنگلداش، سريلانكا و هندوستان از اين دست هستند.
• بسياري از كشورها از عربستان تبعيت مي كنند. اين كشورها فارغ از موقعيت جغرافيايي و وضعيت هلال ماه، هر روز كه كشور عربستان اول ماه را اعلام كند، آنها نيز تبعيت مي كنند. اين وضعيت در ماههاي رمضان و شوال مشهود است.بسياري از كشورهاي اروپايي و كشورهاي همسايه ما مانند افغانستان، آذربايجان، بحرين، عراق، قزاقستان، ازبكستان،كويت، قطر، امارات متحده عربي و... از اين روش استفاده مي كنند. متاسفانه اين روش باعث مي شود كه اين شبهه در ذهن علاقمندان ايجاد شود كه چطور ممكن است كشورهاي در شرق (مانند افغانستان) يا در غرب ما (مانند بحرين ، كويت و عراق) اول ماه را اعلام كنند ولي در ايران هنوز شروع ماه اعلام نشده است. با اين توضيحات مشخص است كه اشتباهي در تقويم رسمي كشور نبوده است و اين وضعيت نشان دهنده استقلال و توانايي تقويم كشورمان است.
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438
برگزار شد. حدود 130 نماینده و پژوهشگر از کشورهای مختلف دعوت شده بود و دو طرح برای یکسان سازی تقویم هجری قمری مطرح و به رای گذاشته شد که باید در سالهای آینده منتظر به نتیجه رسیدن آن باشیم.
وضعیت رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438 هجری قمری

بر اساس محاسبات، زمان مقارنه ماه و خورشید در ساعت 00:14 بامداد روز جمعه 5 خرداد 1396 رخ می دهد. در روز پنج شنبه هلال ماه در هیچکدام از خشکی های کره زمین قابل رویت نیست.
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

نقشه مناطق رویت پذیری هلال ماه در شامگاه جمعه 5 خرداد 1396


برای پیش بینی وضعیت رویت پذیری هلال شوال، مشخصه های نجومی ماه را در غروب بیست و نهم ماه شعبان یعنی شامگاه جمعه 5 خرداد 1396 در شهرهای مختلف کشور محاسبه می کنیم(جدول 1)
بررسی رویت پذیری هلال ماه رمضان 1438

جدول1 : مشخصات نجومي هلال ماه رمضان 1438 ( جمعه 5 خرداد1396 ، 26 می 2017) در شهرهاي مختلف در زمان غروب خورشید
همانطور که ملاحظه می کنید جدایی زاویه ای این هلال بیش از 12 درجه است و ارتفاع آن حدود 7 درجه است. هر چه به جنوب کشور برویم ارتفاع ماه در زمان غروب خورشید بیشتر می شود. با توجه به این مشخصه ها، هلال ماه رمضان در غروب روز جمعه 5 خرداد قابل رویت است. فاز و مدت مکث مناسب هلال رمضان در مرکز و جنوب کشور باعث می شود که امکان رویت آن با چشم غیرمسلح نیز میسر باشد. با تایید آن، در ایران و بسیاری از کشورهای دیگر ماه مبارک رمضان در روز شنبه 6 خرداد شروع شود.
امير حسن زاده
كارشناس ارشد مركز تقويم مؤسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران
و موسسه علمی پژوهشی نجم شمال(www.nssri.ir)

بازگشت